شوێنەوارناسان پەلە دەکەن بۆ لێکۆڵینەوە لە شارێکی ٣٤٠٠ ساڵە کە لە ڕووباری دیجلە سەرهەڵدەدات
جۆزێف گۆڵدەر، زینگەر نیوز
5 – 7 خولەک
تیمێکی شوێنەوارناسان ناچار بوون بە پەلەکردن بۆ لێکۆڵینەوە لە شارێکی تەمەن ٣٤٠٠ ساڵ پێش ئەوەی جارێکی دیکە نەمێنێتەوە دوای ئەوەی لە ڕووباری دیجلە لە عێراق دەرچوو بەهۆی وشکەساڵییەوە.
کاردانەوەی خێرایان ڕێگەی پێدا زیاتر لە ١٠٠ حەبی گڵی کۆن بدۆزنەوە، توێژەرێک بە ناوی دۆزینەوەکە و ئەو ڕاستییەی کە بۆ ماوەیەکی زۆر لە ژێر ئاودا لە ژێر ئاودا ڕزگاریان بووە، بە “موعجیزەیەک” ناوزەد کردووە.
ئهو نیشتهجێبوونه له ئاوی ئهمبارهی مووسڵ سهری ههڵداوه كه دهكهوێته باكووری عێراق و بهنداوی مووسڵیش لهخۆ دهگرێت (كاتێك جارێك به بهنداوی سهدام ناسرابوو)، له سهرهتای ئهمساڵدا بههۆی وشكهساڵییهكی زۆر لهو وڵاته ئاستی ئاوی كهمبۆتهوه.
شوێنی شوێنەواریی کەمونە لە عێراق
شوێنی شوێنەواری کەمونە لە ناوچەی وشکبووی کۆگای موسڵ لە عێراق. زانکۆکانی فرایبۆرگ و توبینگن، KAO/Zenger
زانكۆی فرێیبۆرگ لە بەیاننامەیەكدا كە ئەمڕۆ دووشەممە بڵاویكردۆتەوە، كە وێنەیەكی دەست (خەڵك) كەوتووە ڕایگەیاندووە، ئەم شارە لەلایەن تیمێكی شوێنەوارناسانی ئەڵمانی و كوردەوە دۆزراوەتەوە، مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئیمپراتۆریەتی میتانی، لە سەردەمی برۆنزیدا، جارێكیش دەكەوێتە سەر ڕووباری دیجلە.
ڕووبارەکانی دیجلە و فورات ناوچەیەک لە نێوانیاندا پێکدەهێنن کە بە میزۆپۆتامیا ناسراوە، کە دیمەنی ڕووداوەکانی کتێبی پیرۆز بووە.
زانکۆکە زیادی کرد: “ئەو شارە فراوانەی کە کۆشک و چەندین بینای گەورەی تێدایە دەتوانێت زاخیکوی کۆن بێت – پێدەچێت ناوەندێکی گرنگ بووە لە ئیمپراتۆریەتی میتانی (نزیکەی ١٥٥٠-١٣٥٠ پێش زایین).”
زانكۆكە روونیكردەوە كە عێراق “یەكێكە لەو وڵاتانەی لەجیهاندا زۆرترین كاریگەری لەسەرە بەهۆی گۆڕانی كەشوهەوا” و “بۆ رێگریكردن لە وشكبوونی بەرهەمەكان، بڕێكی زۆر ئاو لە کۆگاكەی موسڵەوە كێشراوەتە خوارەوە – كە گرنگترین عەمباركردنی ئاوی عێراقە- لەوكاتەوە”. کانونی یەکەم.”
نۆژەنکردنەوەی شوێنەوارەکانی شوێنی کەمونە
نۆژەنکارێک بە وریاییەوە لە تاقیگەی تیمی هەڵکۆڵین لە دهۆک لە قاپێکی کۆفەی کراوەدا لوحە میخییەکان وەردەگرێتەوە. زانکۆکانی فرایبۆرگ و توبینگن، KAO/Zenger
ئەمەش لە بەرامبەردا بووە هۆی دابەزینی ئاستی ئاوی کۆگاکە و ئاشکرابوونی ئەو شارەی سەردەمی برۆنزی کە دەیان ساڵە ژێرئاوکەوتوو بوو. پێشتر هیچ لێکۆڵینەوەیەکی شوێنەواریی بەسەردا نەهاتبوو.
لە بەیاننامەکەیدا زانکۆکە رایگەیاندووە، ئەو شارە دێرینە کە بەم دواییە ئاشکرا بووە، دەکەوێتە شوێنی شوێنەواریی کەمونە، لە هەرێمی کوردستانی عێراق و کە خۆی بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠١٣ دۆزرایەوە کاتێک ئاستی ئاوی کۆگاکە لەو کاتەدا دابەزی، هەروەها.
بەڵام ئەمجارەیان شوێنەوارناسەکان ناچار بوون زۆر بە خێرایی کار بکەن بۆ هەڵکەندن و بەڵگەنامەکردنی شوێنە نوێیەکە پێش ئەوەی جارێکی دیکە ژێر ئاو بخرێتەوە.
هەڵکۆڵینەکان لەلایەن شوێنەوارناسی کورد حەسەن ئەحمەد قاسم سەرۆکی ڕێکخراوی شوێنەوارناسی کوردستان و شوێنەوارناسانی ئەڵمانی ئیڤانا پولجیز لە زانکۆی فرایبۆرگ و هەروەها پیتەر پفالزنەر لە زانکۆی توبینگن ئەنجامدراون، لە مانگەکانی ژانویە و شوباتی 2022 بە هاوکاریی ئەنجامدراوە لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتی دێرین و میرات لە دهۆک.
بەپەلە تیمێک لە چەند ڕۆژێکدا کۆکرایەوە و بە ئاگادارییەکی کورت لە دامەزراوەی فریتز تیسن لە ڕێگەی زانکۆی فرایبۆرگەوە بودجە دەستەبەر کرا.
زانكۆكە ئاماژەی بەوەشكردووە: تیمی شوێنەوارناسیی ئەڵمانی-كورد لەژێر فشارێكی زۆری كاتدا بوون، چونكە دیار نەبوو كە كاتی ئاوی ناو عەمبارەكە بەرز دەبێتەوە”.
هەڵکەندنی کەمونە لە نزیک موسڵ عێراق
شوێنەوارناسان و کرێکاران دیوارەکانی بینایەکی گەورە هەڵدەکۆڵنەوە کە پێدەچێت لە سەردەمی میرانی میتانیەوە بینایەکی عەمبارکردن بووە. زانکۆکانی فرایبۆرگ و توبینگن، KAO/Zenger
توێژەران توانیان نەخشەی شارەکە دابنێن و جگە لە کۆشکەکە کە لە ساڵی ٢٠١٨دا بەشێکی بەڵگەی لەسەر کرابوو، چەندین بینای گەورەی دیکەش دۆزرایەوە، لەوانە قەڵایەکی گەورە کە دیوار و تاوەرەکانی لەسەر بوو. هەروەها شوێنەوارناسەکان بینایەکی هەڵگرتنی فرە نهۆمی و کۆمەڵگەیەکی پیشەسازییان دۆزیەوە.
زانکۆکە وتی: “کۆمپلێکسی شارە بەرفراوانەکە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئیمپراتۆریەتی میتانی (نزیکەی 1550-1350 پێش زایین)، کە بەشێکی زۆری باکووری میزۆپۆتامیا و سوریای کۆنترۆڵ کردبوو.”
پولجیز وتی: “بینا زەبەلاحەکەی گۆڤارەکە گرنگییەکی تایبەتی هەیە، چونکە دەبێ بڕێکی زۆر کاڵای تێدا هەڵگیرابێت، ڕەنگە لە هەموو ناوچەکەوە هێنرابێت”.
قاسم وتی: ئەنجامی هەڵکۆڵینەکان دەریدەخەن کە ئەو شوێنە ناوەندێکی گرنگ بووە لە ئیمپراتۆریەتی میتانی.
توێژەران سەریان سوڕما لەوەی کە دیوارەکان چەندە بە باشی پارێزراون، هەندێک جار بەرزییان دەگاتە چەند مەترێک سەرەڕای ئەوەی لە خشتی قوڕ وشککراوی خۆر دروستکراوە کە زیاتر لە ٤٠ ساڵە لە ژێر ئاودا بووە.
دیمەنێکی ئاسمانی هەڵکۆڵینەکان لە کەمونە
دیمەنێکی ئاسمانی هەڵکۆڵینەکان لە کەمونە لەگەڵ تەلارسازی سەردەمی برۆنزی کە بەشێکی لە دەریاچەکەدا نوقم بووە. زانکۆکانی فرایبۆرگ و توبینگن، KAO/Zenger
زانكۆكە وتیشی: ئەم پاراستنە باشە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە شارەكە لە دەوروبەری ساڵی 1350 پێش زایین لە بوومەلەرزەیەكدا وێران بووە، لەو ماوەیەدا بەشەكانی سەرەوەی دیوارەكان كە رووخاون باڵەخانەكانیان ناشتووە.
هەروەها توێژەران ژمارەیەك شوێنەواریان دۆزیوەتەوە، لەوانە زیاتر لە 100 لوحی كونیفۆڕم كە مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ ئاشوری ناوەڕاست
ماوەیەک، دوای ماوەیەکی کەم لە بوومەلەرزەکە شارەکە ڕوویدا. توێژەران هیوادارن ئەم دۆزینەوە یارمەتیدەر بێت بۆ بەدەستهێنانی زانیاری دەربارەی چارەنووسی شارەکە و سەرەتای سەرهەڵدانی ئاشوورییەکان لە ناوچەکەدا.
پفاڵزنەر وتی: “نزیکە لە موعجیزەیەک کە لوحەی میوفۆڕمی کە لە گڵی نەسووتێنراو دروستکراوە بۆ چەندین دەیە لە ژێر ئاودا ماوەتەوە.”
توێژەران ئەو بینایانەی هەڵیانکەندوون بە پەڕۆی پلاستیکی توند و قەراغی داپۆشیوە بۆ ئەوەی زیانیان پێ نەگات کاتێک بە ناچاری ئاوەکە دووبارە بەرز دەبێتەوە. زانکۆکە ئاماژەی بەوەشکردووە، ئێستا جارێکی دیکە شوێنەکە بە تەواوی ژێرئاوکەوتووە.
سەرچاوه
- الهیات سیاسی زرتشت و تقابلهای دوگانۀ آن - 09/02/2024
- پیوند اسلام و عصبیت(ناسیونالیسم)عربی - 09/02/2024
- حێزب: داگیرکەری پێنجەمی کوردستان - 09/02/2024